E whakatakataka ana i ngā tauira o ngā taumata katoa ki te whai wāhi ki te Atamai Hangahanga.
He mea tuhi nā: Kathryn MacCallum, David Parsons me Mahsa Mohaghegh
He mea whakamāori nā Brendon Shaw
WHAKARĀPOPOTANGA MATUA
E whakataki ana te pūrongo nei i tētahi anga mātau Atamai Hangahanga (AI) i whakatakotongia ai e tētahi rōpū rangahau nō Te Whare Wānanga o Waitaha, academyEX me AUT.
I whakatakotongia te anga Scaffolded AI Literacy (SAIL) mai i tētahi akoranga Delphi o ngā mātanga atamai hangahanga 17 nō Aotearoa, nō wāhi kē hoki. Waenganui i a rātou he māngai o te mātauranga,o te ahumahi me ētahi mātanga ahurea.
E whā ngā taumata o te āheitanga. E tautuhi ana e toru i te mātau atamai hangahanga, ā, ka tohu tētahi taumata tāpiripiri i te āheitanga ka whai atu i te mātau atamai hangahanga.
- Te Māramatanga me te whakatōmene o te AI
- Te Whakahāngai me te kōmitimiti o te AI
- Te Arotake me te Hanga o te AI
- AI++ Te panoni me te whanake o te AI ( I tua atu i te mātau AI)
Ehara i te pūtake o ēnei taumata te pakeke, te kaupae rānei, engari kē, ka whakarato ngā taumata he ara mā runga ngā taumata o te āheitanga mō ngā tauira katoa.
Ki ia taumata, he rōpū e ono o te mātau atamai hangahanga
- Ngā pāpātanga o te AI
- He aha te AI, ā, me pēhea te AI e mahi ana
- Ngā pūkenga hirikapo
- Ngā pūkenga whakahāngai
- Ngā take o te porihanga, o te ahurea, o te matatika
- Ngā tūraru me ngā whakamauru
Whaihoki i te whakamahuki o te anga SAIL, ka whakarawe te pūrongo nei i ngā tino tauira o ngā ngohe ako e whakamahi nei ki ngā taumata matua e toru o te mātau atamai hangahanga, e aroā ana hoki ki ngā ākonga rerekē.
Kei te pūrongo hoki, he kōrero e pā ana ki tētahi taputapu tuihono i hangaia ai ki te awhina i ngā kaiako ki te arotake, ki te hoahoa rānei i ngā rauemi akoranga ka hono ki te taumata 1 o te anga.
Whakaaturanga
Nā te tere o te whakamahi o ngā taputapu Atamai Hangahanga Waihanga (GenAI) puta noa ki te maha o ngā wāhanga o te ora, ko te huatau o te anga Atamai Hangahanga – te huinga o ngā pūkenga me ngā āheitanga kia whai wāhi ki te Atamai Hangahanga (AI) – kua huri hei aronga matua mō te mātauranga me ngā mea i tua atu.
E ai ki UNESCO (2022) me tutuki te katoa te mātau AI, tae rā anō ki te mohiotanga, te māramatanga, ngā pūkenga me te uara. Kei roto i te pūrongo a The Word Economic Forum – “Without universal AI literacy, AI will fail us” (WEF, 2022), ka akiaki rātou i te matea ki te taurima i te Atamai Hangahanga mō te katoa, ā, ka whakanonoi hoki, me mohio tātou katoa (ngā ākonga, ngā kaiako, ngā rōpū monihua-kore, ngā kawanatanga, ngā mātua me ngā pakihi) e pā ana ki te mātau ki te AI, ki te mohio a hea te AI e whakamahi ai, ā, ka mohio he aha ngā painga me ngā kōpiri mō tō tātou ao. Nā te horahia o te AI ki roto o tō tatou ao, he mea hirahira kia mārama pai ia tangata ki ngā huatau o te AI, ngā taumahi me ngā hīraunga. Ka whakarite te mātau AI i ngā tāngata ki ngā pūkenga ki te whai wāhi ki ngā pūnaha AI, e taurima ana i ngā whakatau pūmohio me te tūoho matatika.
E whakaahua ana te pūrongo nei i te anga Scaffolded AI Literacy (SAIL), ki te tautoko i te mātauranga tautika, te mātauranga whai wāhi me te mātauranga tōtika i roto i te ao o te AI. Ka taea te whakamahi o te anga nei te whakamana i te tangata mai i ngā hangapori katoa ki te whakatere, ki te whāngai hoki ki tētahi ao e aro ana ki te AI, e whakarite ana kia kaua e noho hei kiritaki aroiti, engari hei kaiuru hihiri kē ka ahuahu i te wāheke o te hangarau.
Te Mātau AI
Kua nui ake te āwangawanga mō te mātau AI puta noa ki te rāngai mātauranga. I te wā e piki ana te horapa o te AI, me mārama ngā kaiako rātou ko ngā ākonga i ngā mātāpono whakapū o te mahi o ēnei pūnaha, i ngā rītaha me ngā tepenga, i ngā whai whakaarotanga matatika o te whakamahi o ngā pūnaha hoki (Faruge et al., 2022). Mehemea kāore e whakamahia ana ēnei māramatanga, tērā pea ka whakatāuteute ngā ākonga ki te whakamahi pai i te AI i ō rātou akoranga me ā rātou mahi. Nō reira me aro ki te whanaketanga o te pūkenga mātau AI tā te ākonga hei mea matua mō ngā mahi mātauranga katoa, mai i te kura tuatahi ki te kura tuatoru.
I roto i te Anga SAIL
Ngā rohe e 3 o te mātau AI
- Ngā huatau AI
- Te whakahāngai o ngā Pūkenga AI, ā-Hangarau
- Kirikirirautanga AI matihiko
E whakawehe ana ēnei i ngā rōpū e 6 mō te mātau AI
- Ngā pāpātanga o te AI
- He aha te atamai hangahanga, ā, me pēhea te atamai hangahanga e mahi ana
- Ngā pūkenga hirikapo
- Ngā pūkenga whakahāngai
- Ngā take o te porihanga, o te ahurea, o te matatika
- Ngā tūraru me ngā whakamauru
E 4 ngā taumata o te āheitanga. E toru o ēnei he wāhanga matua o te anga mātau, ka neke atu te taumata 4+ i tua atu ki te tohungatanga mātanga.
- Te Māramatanga me te whakatōmene o te AI
- Te Whakahāngai me te kōmitimiti o te AI
- Te Arotake me te Hanga o te AI
- AI++ Te panoni me te whanake o te AI (I tua atu i te mātau AI)
Ngā Taumata e Whā o te anga SAIL
Mātau AI Taumata 1
Te māramatanga me te whakatōmene o te AI
Te whai o ngā ariā matua, ngā pūkenga, te mohiotanga me ngā waiaro karekau wheako o mua. Ko te aro nui ko te tautoko o ngā ākonga ki te mārama i ngā hangarau i raro i ngā pūnaha AI kia huri hei kaiwhakamahi rehe. Ka anganuitia whānuitia te AI, ā, ka tūharatia te whakamahinga puta noa i ngā horopaki rerekē ki te whakarawe he māramatanga whānui.
Mātau AI Taumata 2
Te whakahāngai me te kōmitimiti o te AI
Te anganui o ngā āhuatanga hangarau o te AI, ānō nei ko te hoahoa o te arorau me ngā hātepe me te māramatanga o te whakamahinga o ngā pūtake mohiotanga mō te whakaoti rapanga me te mahi a te raraunga. Ko te aro ko ngā horopaki whāiti e taea ana te tūhara ki te whakamahi a-ringa o ngā taputapu māpua AI ki te hanga i ngā taupānga.
Mātau AI Taumata 3
Te arotake me te hanga o te AI
Te whai wāhi i ngā ngohe raupapa teitei me te timatanga ki te whakawhanake i ngā taupānga AI ki ngā taputapu māpua. Ko te aro ko te arotake arohaehae o ngā hangarau AI me te tūhura – me pēhea ngā whakataunga hoahoa e aweawe ana i ngā āheinga me ngā pāpātanga o ngā pūnaha.
Taumata AI+
Te panoni me te whanake o te AI ( I tua atu i te mātau AI)
E tohu ana tēnei apa whakamutunga i te nekehanga waenganui i te mātau AI me te matatautanga e kawatau ana ki tētahi taumata whatutoto.E aro ana tēnei taumata ki ngā tāngata e aro ana ki te AI. E whai whakaaro ana tēnei taumata i te mohiotanga hohonu ake mō te AI, e tīmata ai ki te whanake, ki te whakangungu i ngā pūnaha AI.
Ngā Rōpū o te Anga
E whakawehe ana ngā rōpū e ono o te anga ki ngā rohe e 3 o te mātau AI: Ngā huatau AI, te whakahāngai o ngā Pūkenga AI, ā-Hangarau me te
Kirikirirautanga AI matihiko. E whakatūturu ana ēnei rōpū e ono kia tū he ranu arotau o te mohiotanga, ngā pūkenga me te whakaaro arohaehae. E whakaatangia ana ia rōpū i roto i ia taumata nā te ākonga e whanake ake ana i ngā āheinga e pā ana ki ia rohe ina ka koke rātou i ngā taumata.
Ngā huatau AI
Te māramatanga o te āhua o te AI, me pēhea e pāngia ai i ngā tāngata me ō rātou oranga o ia rā
Ngā pāpātanga o te AI
Te tūhara o ngā pāpātanga ā-pāpori nā te tautohu o ngā pāhekoheko tangata-AI, te māramatanga o te whakamahi matatika, te aromatawai o te whakamahi AI me ōna whakatūoro, me te whakaaturanga o te mātau matahiko me ngā whakamahi marau-hanumi.
He aha te AI, ā, me pēhea te AI e mahi ana
Te matatautanga o ngā tūāpapa AI nā te tautuhi o ngā tūkupu matua, te whakatairite o ngā hangarau, te māramatanga o te whakamahi raraunga, te whakamohiotanga o te pāhekoheko reo a-tāngata me te tūhara o ngā ariā whatuoto anō ko te ako hōhonu me tetataunga a-rorohiko.
Te whakahāngai o ngā Pūkenga AI, ā-Hangarau
Ka mohio me pēhea e whakahāngai ai ngā taputapu AI ki ngā tūmahi whaitake.
Ngā pūkenga hirikapo
Ka whakawhanake i ngā pūkenga hirikapo nā te aromatawai o ngā hīraunga o te AI, te arotake o te taputapu huatau, te māramatanga o te pāpātanga ki te mahi me te auaha, ā, ka whakaatu i te whakaaro a-rorohiko me te matatau o te hanga-tauira AI.
Ngā pūkenga whakahāngai
Ka whakarākei i ngā pūkenga whakahāngai nā te tīpako me te whakamahi o ngā taputapu AI arotau ki te mahi tahi, ki te whitiwhiti kōrero, ki te whakaoti i ngā raru, ki te mahi i ngā horopaki whāiti ānō ko te ako me te rangahau.
Kirikirirautanga AI matihiko
Te tūoho ki ngā take me ngā tūraru e pā ana ki te AI me ōna whakamauru.
Ngā take pāpori, ahurea, matatika
Ka tūhara i ngā take pāpori o te AI nā te aromatawai o ngā painga, ka tautohu i ngā hīraunga matatika, ka whitiwhiti kōrero mō ngā pāpātanga ahurea me te whakahāngai o ngā ara pūtake mātāpono ki te tautika, te kauawhi me te whakawhanake kaupapahere.
Ngā tūraru me ngā whakamauru
Ka anganui atu ki ngā wero o te AI nā te tautohu me te whakamauru o ngā tūraru, te whakatairanga o te whakamahinga haepapa, te tutuki o te kauawhi, me te whakahāngai o ngā anga matatika ki te aromatawai i te uara porihanga o te AI me ngā aronga e heke mai nei.
Mai i te Te Māramatanga me te Whakatōmene ki Tua Atu i te Mātau AI
Kei raro e whakaatu ana ngā taumata āhei e whā mō te anga. Ka whakaatungia ēnei taumata i ngā taumata ka piki ki te hanga i ō rātou mātau AI, ko te taumata whakamutunga (AI++) e whakaatangia ana i te aro ki te matatau AI whāiti, kei hea ngā tauira e neke ana mai i te mātau ki te whai wāhi hōhonu ake – ki te mohiotanga e matea ai mō ngā tāngata ka haere ki ngā mātai o te rangahau AI me te mahi AI. He mea whakahirahira hoki ki te miramira i te kore hanganga taipakeke o tēnei anga. Ahakoa he pai ake ngā taumata teitei mō ngā tauira pakeke, ka taea te whakaako i ngā taumata kē ki ngā rāngai kē (i tua atu i ngā tauira tino tamariki) kia urutau te whakaakotanga ki te arotau i ngā taumata pakeke me ngā horopaki rerekē.
Ka mapi ia āheitanga puta noa i ngā taumata e whā o te anga e whakamahi ai i ngā whakaaro matua, ki te whakamāmā ki te mārama me pēhea e whanake ai he āheitanga i ngā kaupae.
Taumata 1 – Te Māramatanga me te whakatōmene o te AI
Ka whakarawe te taumata tuatahi o te anga i te taumata tumu o te mātau AI mō te katoa. Me pēhea ai, ā, kei hea ka whanake ēnei mātau e tāhapa ai puta noa i ngā tauira me ngā horopaki, ā, ka whanake pea i ngā raupapa kē me ngā hōhonu kē. Hei tauira, tērā pea ka taea ngā kaiako e mahi ai ki te taha o ngā tauira pakeke te whakatōmene i ēnei āheitanga mā runga i ngā ara rerekē ki ngā kaiako e mahi ai ki te taha o ngā tauira tamariki. Ka whakatōmenea tēnei ariā i ngā tauira muringa iho o te whakamahinga o ngā taputapu AI i ngā horopaki ako.
Complete table of competencies
| Key Idea | Taumata 1 – Te māramatanga me te whakatōmene o te AI | Taumata 2 – Te whakahāngai me te kōmitimiti o te AI | Taumata 3 – Te arotake me te hanga o te AI | Taumata AI++ – Te panoni me te whanake o te AI ( I tua atu i te mātau AI) |
| Ngā Ariā | ||||
| Ngā pāpātanga o te AI | ||||
| 1. Ngā Tāngata, Ngā Kōmihana, me te AI | Ka āhukahukangia ngā take waiwai i te hononga waenganui i ngā tāngata me te AI (te haukume, ngā pohewa, te whakamahi kore arohaehae). | Ka matapakina me pēhea ngā pūnaha AI e anganui ai i ngā matea o te tāngata me ngā whakahaere. | Ka matapakina te mahi a te tāngata me ngā whakahaere i te whakawhanaketanga me te whakamahinga o te AI. | Ka hoahoa me whakatinana i ngā rautaki AI ki te whakataki i te mana urungi matatika, ka whai wāhi hoki ki te ahuahu i ngā kaupapahere/paerewa. |
| 2. Te Whai Wāhi ki te AI | Ka tautohu me pēhea ngā tāngata e whakamahi ai i te AI i te mahi o te ia rā; ka hoatu he tauira o ngā pāpātanga ki ngā rāngai. | Ka matapakina mō ngā arawātea me ngā tūraru o te whakamahinga AI i ngā horopaki whāiti, me pēhea te āheitanga ki te hangarau AI e whakaaweawe ai i te whai wāhitanga o te matauranga, te mahi me te noho ora raraupori. | Ka arotake i ngā whakamahinga/whakatūoro o inaianei puta noa i ngā akoranga; Ka tātari me pēhea ngā tōrite o te ao e ahuahu ai mā wai te AI e hanga, ā, nā wai te tūraru. | Ka whakatōmenea i ngā hīraunga mō ngā hangarau e heke mai nei me ngā whanake o inaianei. |
| 3. Te AI hei Hangarau | Ka whakamohiotia ngā ariā tumu o te AI me te rerekē o te AI ki ngā hangarau kē. | Ka mārama me pēhea e mahi ai ngā hātepe, ā, me pēhea ngā hātepe e whakamahia ai i ngā taputapu AI me ngā taupānga. | Ka arotake i ngā tauira AI, pērā i te tōkeke puta noa i ngā taupori; ka hanga i ngā mātāpono hoahoa mō te AI i te horopaki. | Ka tātari i te pāpātanga o ngā āria rorohiko whatutoto me ngā huarahi hangarau e heke mai nei. |
| 4. Te AI i te Horopaki | Ka hoatu he tauira o ngā pāpātanga ki ngā rāngai kē. | Ka whakaatu he māramatanga o te mahi a te AI i ngā pūāhua kē. | Ka whakaatu he māramatanga o te mahi a te AI i ngā mātai marau-hanumi. | Ka whakaatu he māramatanga o te mahi a te AI o inaianei me ngā huarahi e heke mai nei, e anganui ana ki ngā painga me ngā tūraru pitomata. |
| 5. Ngā Tirohanga o ngā Tāngata Taketake mō te AI | Ka āhukahukangia te mohiotanga taketake, ngā titiro o te ao me ngā uara e pā ana ki te AI. | Ka whakaahua me pēhea te AI e tautoko ai i nga wawata taketake mō te mātauranga, te hauora, me te rokiroki ahurea. | Ka āta wānanga i ngā pūnaha AI mō te hononga ki te rangatiratanga raraunga taketake me ngā anga nō Te Moananui-a-Kiwa. | .Ka mahi ngātahi i ngā kakama AI ki te taha o ngā hāpori taketake, e tāmau ana i ngā mātāpono ahurea ka whai tikanga i te mana urungi me te hoahoa. |
| He aha te AI, ā, me pēhea te AI e mahi ana | ||||
| 6. Ngā ture me ngā āhuatanga AI | Ka tautuhi, ka āhukahuka hoki i ngā ture me ngā āhuatanga AI pātahi. | Ka whakamahia nga kupu whānui ki te whakamārama i te whakapakari o ngā tauira AI, pērā i ngā kaupae ānō ko te whāurunga, te whakapakari me ngā putanga. | Ka arotake me pēhea te ako hōhonu me ngā hoahoa rorohiko atu e ahuahu ai i ngā āheitanga me ngā tepenga. | Ka whakaatu he matatau mō ngā āria AI whatutoto, ā, ka whakamahi i ngā āria ki ngā pūnaha tūhāhā, ki ngā pūnaha whaitua-whāiti rānei |
| 7. Ngā momo AI | Ka tautohu he aha te AI, ā, he aha ehara i te AI; ka whakaahuatia ngā rōpū matua (whai-ture vs ako mīhini, ā-whakaputa vs ā-whakarōpū) | Ka whakatairite i ngā āhuatanga matua o ngā ara AI rerekē. | Ka arotake i ngā kaha, ngā kōpiri, me ngā horopaki whakamahi o ngā pūnaha AI rerekē. | Ka hoahoa, ka urutau rānei i ngā mehanga AI kia whakamahi i ngā pūhana tika mō ngā pūnaha tūhāhā |
| 8. AI and Data | Explain the role of data in AI systems, using simple examples. | Ka tautohu, ka matapaki hoki e pā ana ki ngā pūtake raraunga kē, pērā i ngā take o te kounga, te haukume, me te tōtikatanga. | Ka arotake me pēhea ngā pūnaha AI arotake ai ki ngā raru, me pēhea ngā hātepe e whakawhaneke ai, ā, me pēhea ngā pūnaha AI e ako ai i ngā tauira mai i ngā huinga raraunga nui. | Ka whakahāngai i ngā tikanga raraunga ki te whakawhanaketanga, ki te urutaunga rānei o ngā pūnaha AI. |
| Te whakahāngai o ngā Pūkenga AI, ā-Hangarau | ||||
| Ngā pūkenga hirikapo | ||||
| 9. Te māramatanga o te whakamahinga o te AI | Ka tautohua ngā āhuatanga o te AI, ka whakaahua i ōna whakahāngai me ōna pāhekoheko. | Ka whakamahuki me pēhea te AI e whakaaweawe ai i ngā ngohe, te mahi, me ngā pūnaha. | Ka arotake me pēhea te whakamahinga AI e whakaaweawe kē ai i ngā kaimahi puta noa i ngā ahumahi, e aro ana ki ngā painga me ngā kōpiri whakamauru hoki, e tautoko ana i te tautika me te tohatoha ānō o ngā painga. | Ka hoahoa, ka arotake i ngā tukanga AI mai i te tīmatanga ki te whakamutunga (mai i te raraunga ki te whakahaere o te huringa ora) |
| 10. Te Whakahāngai arohaehae o te AI | Ka āhukahukatia ngā pūāhua i te wā he arotau, ehara i te arotau rānei te whakamahi o te AI | Ka matapakina me pēhea te AI e tautoko ai i te whakatatū take me te whakaoti rapanga | Ka arotake i te huatau me te whaitake o te hangarau AI mō ngā ngohe. Ka arotake i te huatau o ngā hangarau AI me te aro ki te pitomata ki te tautaoko, ki te whakataitu i ngā tāngata taketake. | Ka whakatōmene, ka arohaehae i ngā huarahi rangahau aranga i te AI |
| 11. Te Kōataata o te AI | Ka whakaatua te aroā mō ngā hapa AI me ngā rautaki whakatika matua. | Ka matapakina mō te kōataata me te māramatanga i te AI me tō rāua hirahira | Ka arotake i ngā rautaki ki te whakarākei i te kōataata, te āhei ki te whakamārama, me te papanga i te AI. | Ka whakahāngai i ngā whaiwhakaaro matatika ānō ko te kōataata, te māramatanga me te tōkeke ki te tikanga/mana urungi AI |
| 12. Ngā Mātau me ngā akoranga herekore | Ka whakauruuru te mātau AI ki roto i ngā mātau matihiko whānui, e whakaaroaro and me pēhea ngā take tautika i te mātau AI ka taea te tautokona (ka āhukahuka i ngā rereke o te uru ki te hangarau, ki ngā pūkenga me ngā arawātea a-ako). | Ka whakaatungia ngā pūkenga whakaaro a-rorohiko e hono ai ki te AI | Ka whakaatu i te mātau raraunga, pērā i te tūmataiti, te whakahaere me te mana urungi. | Ka toitū i te ako motukore i ngā āhuatanga matatika, ā-porihanga, a-hangarau o te AI |
| 13. Te AI me te Rangahau | Ka whakamahi, ka arotake me pēhea te AI e tautoko ai i ngā tikanga rangahau matua (ānō ko ngā arotake mātākōrero). | Ka whakatōmenea, ka matapakina hoki i te rangahau AI me ōna putanga, ōna hīraunga hoki. | Ka ako, ka whakamahi motuhake hoki i ngā ariā AI hou, ngā taputapu, me ngā tikanga | Ka uta atu i te rangahau AI mā te tūhura, te waihanga whakapae, me te mātauranga whai wāhi, kia tutuki ai te waihanga o te mohiotanga e whakaute ana i ngā uara ā-ahurea |
| Ngā pūkenga whakahāngai | ||||
| 14. Te Tīpako me te Whakahāngai o te AI | Ka tīpako, ka whakahāngai i ngā taputapu māmā mō ngā mahi whāiti. | Ka whakataungia he aha te tikanga/taputapu tino pai mō ia raru, mō ia horopaki rānei. | Ka arotake me whakatinana i ngā rautaki auaha ki ngā taupānga AI puta noa i ngā horopaki. | Ka hoahoa, ka tono i ngā kaupapa mahi AI ki ngā hua kua inea, kei te tātari me rīpoata i ngā kitenga |
| 15. Te whakahāngai me te whanake o te AI a-whainga | Ka whakamahi i ngā taputapu AI ki te tutuki i ngā whainga whaiaro, ako, mahi rānei. | Ka whakamahi i ngā taputapu AI puta noa ki ngā mātai kē, ā, ka hangaia he taupānga AI māmā kia akiaki i ngā putanga tautika. | Ka whanake i ngā kaupapa mahi mā ngā hōtuhi, ngā taputapu, me ngā puna rorohiko. | Ka hanga i ngā taupānga AI o te ao-tūturu e whakamahi ana i te papatono whatutoto me ngā tikanga AI. |
| 16. Te whakamahi me te waihanga o ngā taputapu AI | Ka whakamahia ngā taputapu AI ki te tautoko i ngā mahi māmā, ā, ki te huritao ki ngā putanga. | Ka whakamahia, ka urutau, ka hono rānei ngā taputapu AI ki te hanga he taupānga māmā. | Ka whakamahi i ngā kaupae mō te whanake tauira AI (te whakapakari, te aromatawai, te whakatūturu, te whakamahinga). | Ka hoahao, ka whakatinana, ka kou whāiti, ka raparongoā i ngā tauira AI whatutoto |
| 17. Te AI i roto i ngā kaupapa mahi | Ka āhukahukangia ētahi tauira o ngā kaupapa AI me ngā take. | Ka whai wāhi ki ngā kaupapa mahi AI mā te whakamahi o ngā taputapu AI, o ngā huinga raraunga. | Ka aromatawai me pēhea ngā mātāpono aro-tangata me ngā mātāpono e whakapūmau ana i te ahurea e pānga ai i ngā kaupapa mahi AI. | Ka whakahaere me hautū i ngā kaupapa mahi AI, e mahi ngātahi ana ki ngā tīma, ā, ka whakamahi i te matatau tuhiwaehere/pūmanawa. Ka tāmau i ngā tirohanga taketake hei mahi ngātahi ki te taha o ngā hāpori. |
| 18. Ngā hangarau AI | Ka āhukahukangia ngā hangarau AI rerekē (ML, NLP, CV, te mea, te mea.). | Ka whakamahukina ngā huarahi ako-mihini me te whakamahinga. | Ka arotake me pēhea ngā hātepe me te raraunga e tautoko ai i ngā huarahi, me te whakamahinga tōtika. | Ka whakahāngai i ngā anga AI me ngā tikanga ki te whakaoti rapanga tuatini. |
| 19. Te raraunga i roto i ngā taupānga | Ka āhukahuka i te whakawhirinaki o ngā pūnaha AI ki te raraunga, ā, ka tautohu i ngā tauira o te whakamahinga o te raraunga i ngā taupānga o ia rā. | Ka whakamāhukina me pēhea ngā huinga raraunga (pērā i ngā huinga whakapakari me ngā huinga whakamātau) e whakamahingia ai, e panonitia ai hoki ki te hanga i ngā tauira AI, ā, me pēhea rātou e whakaute ai i te rangatiratanga raraunga Taketake me ngā tikanga ahurea. | Ka tukatuka, ka whakahaere hoki i te raraunga mō ngā taupānga AI e whakamahi ana i ngā taputapu arotau (hei tauira, te akuaku, te whakatakataka, te whakatūturu). Ka arotake ki ngā tikanga raraunga mō te tautika me te kauawhi; ka tutuki kia kore ai e whakatūai, e whakatapeha rānei ngā rōpū tokoiti. | Ka hoahoa me whakatinana i ngā kōrere raraunga, pērā i te whakauruuru, te pūhanga āhuatanga, me te whakamarohi mō ngā pūnaha AI. Ka whakatinanahia ngā mahi mana urungi raraunga kia whakamaranga i te rangatiratanga taketake, te whakamatua, te uru, me ngā tikanga rirohanga (OCAP). |
| Te Kirikirirautanga AI Matihiko | ||||
| Ngā take o te porihanga, o te ahurea, o te matatika | ||||
| 20. Te AI me te Porihanga | Ka āhukahukatia ngā painga pitomata me ngā wero o te AI i te porihanga. | Ka whakatōmenea te pāpātanga o te AI ki ngā ritenga a-hāpori, te mahi, te auaha me te whai wāhi. | Ka āta wānanga i ngā huarahi ki te whakamauru i ngā tūraru porihanga/matatika | Ka matapae i ngā aronga o te wāheke, ā, ka hautū i te hoahoa AI kauawhi e tāmau ai i ngā kitenga a-ao taketake, e tutuki ana i ngā putanga ka toitu i te ahurea, i ngā putanga tika hoki. |
| 21. Ngā take matatika i te AI | Ka tautohua ngā āwangawanga matatika pātahi i te AI (hei tauira, te haukume, te tōkeke, te puata). | Ka whakarawea ngā tauira o ngā take matatika puta noa i ngā take whakamahi, e āhukahuka ana i te mahi a Te Tiriti o Waitangi me ngā anga o Te Moananui-a-Kiwa ki te ahuahu i te whakamahi matatika o te AI. | Ka arotake i ngā wero matatika i te haohoa me te whakatinanatanga AIKa arotake i ngā wero matatika i te haohoa me te whakatinanatanga AI | Ka whakahāngai me aromatawai i ngā anga e noho tika ana i roto i te mahi |
| 22. Te AI me te Ahurea | Ka whakamahukina te hononga waenganui i te hononga o te ahurea me ngā uara. | Ka whakatōmene i te pāpātanga o te AI ki ngā rōpū taketake me ngā rōpū tōhore.Ka whakatōmene i te pāpātanga o te AI ki ngā rōpū taketake me ngā rōpū tōhore. | Ka tātari me pēhea ngā whakatau hoahoa o te AI e whakakaha ai, e porohuri ai rānei i ngā tōrite ā-hangahanga (hei tauira, te kaikiri, te toihara ira, te haukume papapori). | Ka hautū i te whakawhanake AI kauawhi e whakaute ana i ngā uara ā-ahurea |
| 23. Te Haukume AI | Ka whakamahukina me pēhea e puta ai te haukume i ngā pūnaha AI. | Ka arotake me pēhea te kounga o te raraunga me ngā pūtake e ahuahu ai i te haukume i ngā tauira AI. | Ka tātari i ngā pāpātanga o te haukume kia taka i ngā rautaki mō ngā huringa raraunga kanorau. | Ka whakaatu me arohaehae i te haukume takune kia piki i te aroā matatika |
| 24. Te Kaupapahere AI | Ka āhukahuka i te paeuru o te mana urungi me te tirotiro mō te AI. | Ka whakaahuatia ngā tauira o ngā kaupapahere/waeture i te tikanga mahi. | Ka matapaki i te mahi o te kaupapahere me te mana urungi, pērā ānō me pēhea te AI e whakata ai i ngā here ki ngā mōtika taketake (āno ko ngā mōtika mā runga i Te Tiriti) | Ka whai wāhi ki te whanake o ngā kaupapahere me ngā aratohu mo te AI matatika, ā, ka whakaute i te rangatiratanga taketake me ngā mōtika tokoiti. |
| 25. Te AI me te Tautika | Ka āhukahuka i te āhei o te AI ki te hanga i ngā pāpātanga ōrite-kore mō ngā rōpū rerekē. | Ka whakatōmenea me pēhea te uru me te whakamahi o te AI e whakarerekē ai puta noa i ngā horopaki a-ohapori, a-ahurea, a-matawhenua. | Ka āta arotake i ngā pūnaha AI mō te tautika, te tōkeke, me te āheitanga. | Ka hautū i ngā kakama AI ka whakatairanga i te tautika, te hautika pāpori me te hoahoa kauawhi |
| Ngā tūraru me ngā whakamauru | ||||
| 26. Ngā tūraru o ngā pūnaha AI | Ka tautohu i ngā tūraru ka puta mai i ngā pūnaha AI (hei tauira, te tūmataiti, te haumaru, te hara tāware, te raukoti). | Ka arotake i ngā tūraru e hono ana ki te whakamahi o te raraunga i te AI, pērā i te tika, te whai tikanga, te pūrokiroki me te raukoti ka puta pea.Ka arotake i ngā tūraru e hono ana ki te whakamahi o te raraunga i te AI, pērā i te tika, te whai tikanga, te pūrokiroki me te raukoti ka puta pea. | Ka arotake i ngā tūraru o inaianei mō te whakatinanatanga AI, pērā i te pāhekoheko tangata-AI, te whakairo hinengaro, me ngā pāpātanga ā-porihanga. | Ka matapae, ka tātari i ngā tūraru AI e heke mai nei (hei tauira, ngā whakawehi haumaru ipurangi whatutoto, te whakamahinga kino), ā, ka taurite i ngā painga me ngā hē pitomata. |
| 27. Te whakamaurutanga o ngā tūraru o te AI | Ka āhukahuka, ka whakaahua i ngā ara māmā ki te whakamauru i ngā tūraru ka puta mai i ngā pūnaha AI (hei tauira, kupu huna haumaru, ngā tautuhinga tūmataiti). | Ka whakamahia ngā rautaki ki te pare i ngā mōtika whaiaro me te tūmataiti ina ka pāhekoheko ki te AI (he tauira, te whakaae, ngā kaupapahere tohatoha raraunga) | Ka whakamahia ngā rautaki ki te whakarākei i te haumaru me te horopū o ngā pūnaha AI, e whakarite ana kia matatika te kohinga me te whakahaere o te raraunga. | Ka hoahoa me tāmau i ngā tikanga whakamaru ki roto i ngā pūnaha AI ki te whakamauru i ngā tūraru a-hinengaro, a-hāpori, whakamaru puta noa i ngā horopaki kanorau |
| 28. Te Whakamahinga Haumaru me Haepapa o te AI | Ka whakaatu i ngā whanonga haepapa ina ka whakamahia ngā taputapu AI, e āhukahuka ana te pitomata mō te raukoti.Ka whakaatu i ngā whanonga haepapa ina ka whakamahia ngā taputapu AI, e āhukahuka ana te pitomata mō te raukoti. | Ka whakamahia ngā anga matatika ki te arotake i te pāpātanga o te AI ki ngā kiritahi me te hāpori, mā runga i te tōkeke me te tika. | Ka whakamahia te aronga hinengaro arohaehae ki te pākiki i ngā pūmāramara me ngā kōpiri o ngā taputapu AI | Ka whakaatungia he ara haumaru, tautika, me tomopai i te whanaketanga AI, e haepapa ana mō ngā pāpātanga pūnaha me ngā rara wā roa |
| 29. Te AI me te Kanorau Ahurea | Ka matapaki i te pāpātanga o te AI ki te kanorau ahurea, ā, ka tautohu i ngā tūraru mō te haukume ahurea. | Ka āhukahukangia me pēhea te AI e whakaaweawe ai i ngā ahurea tokoiti, pērā i te iwi Māori, ngā tāngata nō Te Moananui-a-Kiwa, ā, ka whakamahi i ngā mātāpono o te rangatiratanga raraunga taketake. | Ka kōkiritia mō ngā taupānga kauawhi AI nā te anganui ki ngā matea kanorau kaiwhakamahi, nā te ārai i ngā pāpātanga toihara. | Ka hautū i te hoahoa me te whakatinanatanga o ngā pūnaha AI kia whakaute i te kanorau me te huatika pāpori. Ka hoahoa i ngā tikanga whakamaru ki te pare i te tūmataiti me te haumaru, ki te whakaute i ngā tikanga ā-ahurea mō te mōtika kiritōpū |
